Τα Δυτικά Βαλκάνια χρειάζονται ένα σύγχρονο, ηλεκτροδοτούμενο και ανταγωνιστικό σιδηροδρομικό δίκτυο, ώστε οι στόχοι της Πράσινης Συμφωνίας να μπορέσουν να μετατραπούν σε συγκεκριμένα έργα.
Αυτό το μήνυμα μεταφέρθηκε κατά τη διάρκεια πρόσφατων περιφερειακών συναντήσεων, όπου τονίστηκε η σημασία της μετάβασης σε καθαρότερες μεταφορές. Αυτή η διαδικασία δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς ουσιαστικές επενδύσεις σε σιδηροδρομικές υποδομές, χωρίς απελευθέρωση της αγοράς και χωρίς την προσαρμογή των υφιστάμενων γραμμών στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Στην υπουργική συνάντηση για την Πράσινη Ατζέντα για τα Δυτικά Βαλκάνια, που πραγματοποιήθηκε στο Ζαμπλιάκ του Μαυροβουνίου τον Σεπτέμβριο του 2026, η Κοινότητα Μεταφορών τόνισε την ανάγκη επιτάχυνσης της ηλεκτροκίνησης και της ανάπτυξης σιδηροδρομικών έργων έτοιμων για επενδύσεις. Ταυτόχρονα, οι συζητήσεις στις Ημέρες Σύνδεσης της Ευρώπης, που πραγματοποιήθηκαν στις Βρυξέλλες την 1η Οκτωβρίου, τόνισαν τον ρόλο του διαδρόμου Δυτικών Βαλκανίων-Ανατολικής Μεσογείου στη σύνδεση της περιοχής με το ευρωπαϊκό δίκτυο μεταφορών.
Ηλεκτροκίνηση: από έναν πράσινο στόχο σε μια συγκεκριμένη επένδυση
Σύμφωνα με την Πράσινη Ατζέντα για τα Δυτικά Βαλκάνια, η ηλεκτροδότηση του σιδηροδρομικού δικτύου ΔΕΔ-Μ έχει σαφείς προθεσμίες: το κεντρικό δίκτυο θα πρέπει να ηλεκτροδοτηθεί έως το 2030 και το εκτεταμένο κεντρικό δίκτυο έως το 2040. Για τις χώρες της περιοχής, αυτός ο στόχος περιλαμβάνει τόσο την ολοκλήρωση έργων που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη όσο και την προετοιμασία όσων δεν έχουν ακόμη φτάσει σε επαρκές επίπεδο ωριμότητας.
Η ανάγκη για επενδύσεις είναι ακόμη πιο εμφανής δεδομένου ότι η τρέχουσα απόδοση του δικτύου παραμένει κάτω από τις δυνατότητές του. Η μέση λειτουργική ταχύτητα στο δίκτυο ΔΕΔ-Μ στα Δυτικά Βαλκάνια εκτιμάται σε περίπου 50% της σχεδιαστικής ταχύτητας. Τα τελευταία 20 χρόνια, έχουν επενδυθεί περίπου 3 δισεκατομμύρια ευρώ σε σιδηροδρομικές υποδομές, ποσό που αντιπροσωπεύει μόλις το 12% των συνολικών επενδύσεων στον τομέα των μεταφορών.
Ο Διευθυντής της Μόνιμης Γραμματείας της Κοινότητας Μεταφορών, Tālis Linkaits, τόνισε ότι η ηλεκτροκίνηση πρέπει να συνοδεύεται από μεταρρυθμίσεις και το άνοιγμα της αγοράς σιδηροδρομικών μεταφορών.
«Η Πράσινη Συμφωνία δεν είναι μια ξεχωριστή περιβαλλοντική ατζέντα που λειτουργεί παράλληλα με την πολιτική μεταφορών. Γίνεται ολοένα και περισσότερο ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζουμε, εκσυγχρονίζουμε και επενδύουμε στις μεταφορές στα Δυτικά Βαλκάνια», δήλωσε ο Linkaits.
Ένας άλλος στόχος είναι η μετατόπιση της κυκλοφορίας από τις οδικές στις σιδηροδρομικές. Επί του παρόντος, οι σιδηρόδρομοι αντιπροσωπεύουν το 19% των χερσαίων εμπορευματικών μεταφορών, ενώ για τους επιβάτες το μερίδιο είναι περίπου 7%. Επιπλέον, η απόσταση που διανύεται με τρένο είναι 19 χλμ. ανά κάτοικο, σε σύγκριση με 900 χλμ. στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Απαιτούνται 58,5 δισεκατομμύρια ευρώ για σιδηροδρομικές υποδομές στον διάδρομο Δυτικών Βαλκανίων-Ανατολικής Μεσογείου
Ένα από τα σημαντικότερα έργα για τη σύνδεση της περιοχής είναι ο ευρωπαϊκός διάδρομος Δυτικών Βαλκανίων-Ανατολικής Μεσογείου (WBEM), ο οποίος συνδέει τα κράτη μέλη της ΕΕ με την Αλβανία, τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, τη Σερβία, το Μαυροβούνιο, το Κοσσυφοπέδιο και τη Βόρεια Μακεδονία.
Το Σχέδιο Εργασίας για το 2026, το οποίο παρουσίασε ο Marian-Jean Marinescu, Ευρωπαίος συντονιστής για τα Δυτικά Βαλκάνια - Ανατολική Μεσόγειος , αναφέρει συνολική επενδυτική απαίτηση ύψους 81,2 δισεκατομμυρίων ευρώ για την πλήρη υλοποίηση του διαδρόμου, συμπεριλαμβανομένων τόσο των καταχωρημένων έργων όσο και των πρόσθετων έργων που δεν περιλαμβάνονται στις εθνικές ατζέντες, αλλά είναι απαραίτητα για την πλήρη υλοποίηση. Από το σύνολο αυτό, έχουν ήδη εξασφαλιστεί 24,6 δισεκατομμύρια ευρώ. Συνεπώς, απαιτούνται 53,5 δισεκατομμύρια ευρώ για την κάλυψη του ελλείμματος χρηματοδότησης και τη διασφάλιση της πλήρους υλοποίησης.
Μια ανάλυση των απαιτήσεων επενδύσεων σε υποδομές δείχνει ότι οι σιδηρόδρομοι αντιπροσωπεύουν το μεγαλύτερο μερίδιο των επενδύσεων. Τα σιδηροδρομικά έργα έχουν συνολικό εκτιμώμενο κόστος 58,5 δισεκατομμυρίων ευρώ, εκ των οποίων έχουν εξασφαλιστεί μόνο 17,6 δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ άλλα 40,9 δισεκατομμύρια ευρώ αντιπροσωπεύουν την υπόλοιπη απαίτηση χρηματοδότησης.
Μεγάλα έργα βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη κατά μήκος του διαδρόμου, συμπεριλαμβανομένων των σιδηροδρομικών συνδέσεων με τα λιμάνια της Τεργέστης, του Κόπερ και της Ριέκα , καθώς και των γραμμών Βελιγραδίου-Νις και Κουμάνοβο-Γκιουέσεβο, η τελευταία δε παρέχει τη σύνδεση μεταξύ Βόρειας Μακεδονίας και Βουλγαρίας. Ταυτόχρονα, οι συνδέσεις με το Μαυροβούνιο, την Αλβανία και το Κοσσυφοπέδιο απαιτούν περαιτέρω εργασίες.
Η ηλεκτροδότηση του διαδρόμου έχει φτάσει το 80%, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών. Η Αλβανία και το Κοσσυφοπέδιο δεν διαθέτουν επί του παρόντος ηλεκτροδοτούμενες σιδηροδρομικές γραμμές κατά μήκος του διαδρόμου Δυτικών Βαλκανίων-Ανατολικής Μεσογείου, ενώ πολλά τμήματα στη Βόρεια Μακεδονία, το Μαυροβούνιο, τη Σερβία, τη Βουλγαρία και την Ελλάδα εξακολουθούν να χρειάζονται εργασίες ηλεκτροδότησης.
Η εκδήλωση «Ημέρες Σύνδεσης της Ευρώπης» – παρουσίαση του Σχεδίου Εργασίας για τον διάδρομο WBEM
Οι σιδηροδρομικές υποδομές πρέπει να προσαρμοστούν στην κλιματική αλλαγή
Ο εκσυγχρονισμός των σιδηροδρόμων στα Δυτικά Βαλκάνια δεν αφορά μόνο την ηλεκτροκίνηση και την αύξηση της ταχύτητας ταξιδιού. Ένα σημαντικό μέρος των επενδύσεων πρέπει επίσης να κατευθυνθεί προς την προστασία των υποδομών από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Σύμφωνα με την περιφερειακή αξιολόγηση της τρωτότητας των υποδομών μεταφορών, το 34% των σιδηροδρομικών συνδέσεων στα Δυτικά Βαλκάνια είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένο σε κινδύνους που σχετίζονται με το κλίμα. Οι πλημμύρες, οι κατολισθήσεις, οι ακραίες θερμοκρασίες και οι έντονες χιονοπτώσεις μπορούν να επηρεάσουν τις σιδηροδρομικές γραμμές και τη συνέχεια των σιδηροδρομικών υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων των διαδρόμων ΔΕΔ-Μ.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Πράσινη Ατζέντα για τα Δυτικά Βαλκάνια προβλέπει την υιοθέτηση ειδικών σχεδίων ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή για τα σιδηροδρομικά δίκτυα έως το 2027. Στόχος είναι ο συστηματικός εντοπισμός των τρεχουσών ευπαθειών και των μελλοντικών κινδύνων, καθώς και η ενσωμάτωση μέτρων προσαρμογής στον σχεδιασμό και τη χρηματοδότηση σιδηροδρομικών έργων.
Στο πλαίσιο του τμήματος περιφερειακής συνεργασίας, το οποίο αποτελεί μέρος της Πράσινης Ατζέντας, ο Tālis Linkaits, Διευθυντής της Μόνιμης Γραμματείας της Κοινότητας Μεταφορών, τόνισε τρεις προτεραιότητες: την επιτάχυνση της μετάβασης σε καθαρότερες μεταφορές, την υποστήριξη της βιώσιμης αστικής κινητικότητας και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των δικτύων μεταφορών.
Η ανάγκη για αυτά τα μέτρα συνδέεται άμεσα με την κλίμακα των επερχόμενων επενδύσεων. Η επέκταση και ο εκσυγχρονισμός του σιδηροδρομικού δικτύου πρέπει να λαμβάνει υπόψη όχι μόνο τη συνδεσιμότητα και την ηλεκτροκίνηση, αλλά και την ικανότητα της υποδομής να λειτουργεί υπό ολοένα και πιο απαιτητικές κλιματικές συνθήκες. Η ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή καθίσταται έτσι αναπόσπαστο μέρος των σύγχρονων σιδηροδρομικών υποδομών και των στόχων μεταφορών της Πράσινης Συμφωνίας.
*Η Κοινότητα Μεταφορών είναι ένας διεθνής οργανισμός στον τομέα της κινητικότητας και των μεταφορών, που ιδρύθηκε για την ενσωμάτωση των αγορών μεταφορών των Δυτικών Βαλκανίων στην αγορά της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
